Το λάδι και οι αρχαίοι ‘Ελληνες

Το λάδι και οι αρχαίοι ‘Ελληνες

Με σύμβολο ένα κλαδί ελιάς το περιστέρι φέρνει στον Νώε μετά τον κατακλυσμό το μήνυμα ότι η ζωή έχει επανέλθει στη γη. Παράδοση που υποδηλώνει την τεράστια σημασία που είχε το ελαιόδενδρο στη ζωή και την οικονομία του αρχαίου κόσμου για όλη τη περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου.
Εδώ θα θίξουμε μερικές μόνο πτυχές από την ιστορία της ελιάς και του λαδιού, για να καταλάβουμε ότι πολλά από αυτά που κάνουμε και σκεφτόμαστε σήμερα δεν είναι παρά τα άνθη και οι καρποί του πανάρχαιου δένδρου της ιστορίας, που πάει βαθιά και πυκνά μέσα στο παρελθόν, με τον ίδιο τρόπο που απλώνονται οι ρίζες της ελιάς μέσα στην παμπάλαιη ελληνική γη.
Είναι γενικά αποδεκτό ότι πατρίδα της ελιάς είναι οι νότιες χώρες της Ασίας, απ’ όπου με την βοήθεια των πουλιών, έφθασε μέσω της Μέσης Ανατολής στη Μεσόγειο. Τα παλαιότερα ίχνη παρουσίας της αγριελιάς στην Ελλάδα είναι απολιθωμένα φύλλα, που βρέθηκαν σε στρώματα της καλδέρας στη Σαντορίνη και χρονολογούνται πριν από 50.000-60.000 χρόνια.
Σκοτεινά παραμένουν ακόμη και τα πρώτα στάδια εκμετάλλευσης του καρπού από τους κατοίκους του προϊστορικού Αιγαίου. Χωρίς να υπάρχουν στοιχεία, πιστεύεται ότι από τη Νεολιθική τουλάχιστον εποχή, δηλαδή περίπου από το 8.000 π.Χ., μαζί με τους βρώσιμους καρπούς διαφόρων άγριων ακόμη δένδρων, θα γινόταν ευκαιριακά και η συλλογή των καρπών της αγριελιάς, ίσως για τη συμπλήρωση του διαιτολογίου. Ασφαλή δεδομένα επισημαίνονται από τους τελευταίους αιώνες της εποχής αυτής, δηλαδή γύρω στο 3.200-3.100 π.Χ., οπότε έχουν χρονολογηθεί τα πρώτα δείγματα γύρεως αγριελιάς, που έχουν εντοπιστεί στην Κωπαϊδα, στη Θεσσαλία και στην Κρήτη με τις έρευνες που κάνει η νέα φυσική επιστήμη, αρωγός της Αρχαιολογίας, η Παλινολογία ή Γυρεολογία.
Οι αρχές της ελαιοκαλλιέργειας τοποθετούνται χρονικά λίγους αιώνες αργότερα, στην αρχή της εποχής του Χαλκού, μέσα στην Τρίτη π.Χ. χιλιετία. Χωρίς να αποκλείεται το ενδεχόμενο της ταυτόχρονης και ανεξάρτητης εξημέρωσης της αγριελιάς σε διαφόρους απομακρυσμένους μεταξύ τους τόπους του Αιγαίου, φαίνεται ότι η Κρήτη πληρούσε όλες τις προϋποθέσεις για ένα σχετικό προβάδισμα.
Το εύκρατο κλίμα και η γεωμορφολογία, σε συνδυασμό με της εντατικοποίηση της πρωτογενούς παραγωγής ήδη από τους Παλαιοανακτορικούς χρόνους, δημιουργούσαν πρόσφορο πλαίσιο. Επίσης, οι επαφές των Κρητών με τους πολιτισμούς της Ανατολικής Μεσογείου και της Βορείου Αφρικής όπου φαίνεται ότι η εξημέρωση και συστηματική εκμετάλλευση της ελιάς είχαν προηγηθεί, βοήθησαν στην μεταλαμπάδευση των σχετικών γνώσεων στο νησί.
Προς την ίδια κατεύθυνση οδηγεί και η ελληνική μυθολογία, στους μύθους της οποίας συχνά εμπεριέχεται αυτό που ονομάζουμε ιστορικό πυρήνα. Εκτός από τον γνωστό μύθο ότι την καλλιέργεια της ελιάς δίδαξε στους ανθρώπους η θεά Αθηνά, που μάλλον αποτελεί επινόηση της αθηναϊκής πολιτικής, υπάρχει και ένας σαφώς παλαιότερος και διδακτικότερος μύθος. Σύμφωνα με αυτόν, η ελαιοκαλλιέργεια διδάχθηκε στους ανθρώπους από τον Αρισταίο, μία περίεργη αγροτική θεότητα της παλαιότερης ελλαδικής θρησκείας, στην οποία οι αρχαίοι απέδιδαν την επινόηση πολλών αγροτικών δραστηριοτήτων αλλά και τεχνικών. Σύμφωνα με τον μύθο λοιπόν, ο Αρισταίος, γιός του Απόλλωνος και της νύμφης Κυρήνης, μεγάλωσε στις ακτές της Βορείου Αφρικής, όπου ο τόπος ήταν γεμάτος αγριελιές και νύμφες, που τον ανέθρεψαν, του έμαθαν πώς να καλλιεργεί τα δένδρα, πώς να τα μπολιάζει, ώστε να δίνουν μεγαλύτερους καρπούς, πώς να αλέθει τους καρπούς και να παίρνει το πολύτιμο λάδι. Κατόπιν, ο Αρισταίος ταξίδεψε στην Ελλάδα διαδίδοντας τις γνώσεις του, αλλά και στη Σικελία, όπου οι Έλληνες τον λάτρεψαν ως θεό προστάτη των ελαιοκαλλιεργητών.
Σταθμό στις γνώσεις μας για το θέμα αποτέλεσαν τα αρχαιοβοτανικά ευρήματα των ανασκαφών που έγιναν το 1996 στο Χαμαλεύρι της Κρήτης, κοντά στο Ρέθυμνο. Εκεί σε ανασκαφή ενός οικοδομήματος που χρονολογείται γύρω στο 2.200-2.000 π.Χ., εντοπίστηκε μεγάλος αριθμός θρυμματισμένων κουκουτσιών ελιάς, στοιχείο που αποτελεί την πρώτη απόδειξη παραγωγής ελαιολάδου με σύνθλιψη του καρπού και πιθανή χρήση της πυρήνας ως καύσιμης ύλης.
Πάντως, φαίνεται ότι η συστηματική εξάπλωση και η πλήρης εκμετάλλευση της ελιάς και της παραγωγής ελαιολάδου γίνονται με την δημιουργία των νέων μεγάλων ανακτόρων στην Κρήτη αλλά και στη μυκηναϊκή Ελλάδα από τα μέσα της 2ης χιλιετίας και κυρίως στον 14ο και 13ο αιώνα π.Χ., σε μία εποχή που και η Γυρεολογία επισημαίνει τη μεγαλύτερη εξάπλωση της γύρεως σε όλη σχεδόν την Ελλάδα. Από την περίοδο αυτή προέρχονται και τα πρώτα δείγματα γύρεως ελιάς από τη Μεσσηνία, από υλικό που περισυνελέγη από τη λιμνοθάλασσα Οσμάναγα στα βόρεια της Πύλου.
Η μεγάλη όμως προσφορά της μεσσηνιακής γης στις γνώσεις μας για την προϊστορία της ελιάς και του λαδιού προήλθε από την εύρεση, το 1939, των πήλινων πινακίδων γραμμικής Β γραφής κατά την ανασκαφή του ανακτορικού αρχείου της Πύλου.

•Κέντρο Ερεύνης Και Ελληνικής Λαογραφίας 
(Ακαδημία Αθηνών)
ΩΔΗ ΣΤΗΝ ΕΛΙΑ 
ISBN: 960-404-054-5

Add a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *